رمضان گذشت از من چه کنم که بینوایم
دل من ز حبّ دنیا نگذشت ای خدایم

تبعات هر گناهم شده بود سد راهم
تو به من عطا نمودی که نباشد ادعایم

چو شدم گدای کویت ، شده‏ام خجل ز رویت
تو نشسته‏ای کنارم که روا کنی دعایم

متزلزل است بارم به کجا کشیده کارم
چه وداع اشکباری ، شده اتشین بکایم

به کجا روم خدایا پس از این سحر ، سحرها
شب جمعه‏ای بیاید که به سوی تو بیایم

بفدای میزبانی که به وقت میهمانی
به بر گدا نشست و بر خویش داد جایم

چه دعای باصفایی ، چه رفیق باوفایی
چه خدای اشنایی که نمود اشنایم

چه دعای افتتاحی چه دو چشم پر سلاحی
چه توسلی چه ذکری چه بگویم ای خدایم

چه دمی چه نوحه خوانی چه شبی چه گریه ‏هایی
چه غمی چه روضه ‏هایی که تو کرده‏ای عطایم

به صفای لیلة القدر به جمال نیمه بدر
تو خریدی ابرویم که گدای هل اتایم

تو از این خمارخانه بنمودی ‏ام روانه
دل شب مدینه بردی که غلام مجتبایم

به شب نزول قران ، به شکاف فرق فرقان
به دلم نشست قران چو نمود علی صدایم

به علی و زینبینش به محبت حسینش
بنویس جان زهرا که شهید کربلایم

بنویس جان مهدی که منم از ان مهدی
به خدا قسم خدایا که نشان دهم وفایم

 

رمضان مى‏رود و مى‏برد از کف ما

ان‏ که سى روز صفا یافت از او محفل ما

رمضان رفت و دریغا که به امضا نرسد

طاعت ناقصِ ما ، روزه ناقابل ما

رمضان ، عقده‏گشا بود گنه ‏کاران را

واى اگر او رود و حل نشود مشکل ما

واى بر ما اگر از این همه نعمت نبود

جز یکى جرعه اب و لب نان حاصل ما

 

ساقى بیار باده که ماه صیام رفت

در دِه قدح که موسم ناموس و نام رفت

وقت عزیز رفت ، بیا تا قضا کنیم

عمرى که بى حضور صراحى و جام رفت

دل را که مرده بود ، حیاتى به جان رسید

تا بویى از نسیم مِى‏اش در مشام رفت

در تاب توبه چندان توان همچو عود

مِى ده که عمر در سر سوداى خام رفت

 

برگ تحویل مى‏کَند رمضان  بار تودیع بر دل اخوان

یار نادیده سیر ، زود برفت  دیر ننشست نازنین مهمان

ماه فرخنده ، روى بر پیچید  و علیک‏السلام یا رمضان

الوداع اى زمان طاعت و خیر مجلس ذکر و محفل قران

مُهر فرمان ایزدى بر لب  نفْس در بند و دیو در زندان

تا دگر روزه با جهان اید  پس بگردد به گونه گونه جهان

بلبلى زار زار مى‏نالید  بر فراق بهار ، وقت خزان

گفتم اَندُه مبر که باز اید  روز نوروز و لاله و حیران

گفت ترسم بقا وفا نکند  ورنه هر سال گُل دهد بستان

یارب ان دم که دم فرو بندد  ملک‏الموت واقف شیطان

کار جان پیش اهل دل سهل است  تو نگه دار جوهر ایمان

ای مـردمان شادی چــرا مهمانیش امد به سر

رفت ان سحر های خوشش بسته در و دروازه ها

فرمان دهد بـر بندگان فــردا نمـاز عید کن

ای مهــربان ای مهربان ،  لطفت فزون از فهم ما

چشم خـطا پوشش نگر در ماه او در خانه اش

ســر زد زمــا از ابلهی انجا بسی جرم و خطا

گوید قبــول امـد مـرا ، کــردار تو پنـدار تو

رحمان ببین کز رحمتش بخشد به ما این کرده ها

بر بـــی نشان امـد نـدا گفتا اجابت می کنم

گـر گفتـه ها گفتی ز دل ، نی گفته از روی و ریا

 
بدرود ای بزرگترین ماه خداوند و ای عید اولیای خدا

بدرود ای ماهی که تا تو بودی ، امن و سلامت بود

بدرود ای انکه نه در مصاحبت تو کراهت بود و نه در معاشرتت ناپسندی

بدرود که سرشار از برکات بر ما درامدی و ما را از الودگی‏های گناه شست‏ وشو دادی

بدرود که چه بدی‏ها با امدنت از ما دور شد و چه خیرات که ما را نصیب امد

بدرود تو را و ان شب قدرت را که از هزار ماه بهتر است

بدرود تو را و ان فضل و کرم تو را که اینک از ان محروم مانده‏ایم

بدرود ای ماه دست یافتن به ارزوها

 

رؤیت ماه مبارک رمضان و شوال ، برخلاف سایر ماه‏ها ، از دیرباز برای مسلمانان اهمیت زیادی داشته است شوق دیدن هلال این دو ماه فرخنده ، دیدگان را به سوی اسمان سوق داده است ، نخست برای حلول ماه رمضان و اغاز ستیز سنت ادمی با اهریمن درون و بیرونی و سپس برای پایان دوران روزه و امساک و دوران سبکباری  و طهارت باطن

 

 

خلقــی شده بر بام ها در جست وجوی ماه نو
پرسم  مگر سیر امدی زان لقمه های جان فزا

پرسـی ازین پرسی ازان ، دیدی مه شوال را ؟
این ســان تکاپو مـی کنی تا در ببندد روی ما

ما را به مـاه اسمـان کی می رود چشم و نظر
هر دم تمـاشـا می کنم رخسار ان مه پاره را

ما را بــه دل ایـن ارزو ، چـــون بندگان خاص او
بر روزه مـانم سال و مــه باشـد مرا قوت وغذا

 از سـوی او در کوی او بــر مـاهروی روی او
هر دم تماشاگر شوم ، شاید نظـر دارد بــه ما 

 

 

فرا رسیدن ماه رمضان برای برخی از شاعران بزرگ مایه شادمانی است ، به ویژه شاعرانی که پیوسته در مراقبت و مکاشفت نفس بوده‏اند و روزه را لجامی برای مهار کردن حیوان نفس می‏دانسته‏اند ، جلال الدین مولوی بیش از هر شاعری نسبت به ماه روزه شور و اشتیاق نشان می‏دهد ، وی در یکی از غزلیات خود به جای رؤیت هلال شوال ، دیدن هلال رمضان را عید می‏داند :

امد رمضان و عید با ماست
قفل امد و ان کلید با ماست
بربست دهان و دیده بگشاد
و ان نور که دید دیده ماست
امد رمضان به خدمت دل
و ان کش که دل افرید با ماست
کردیم ز روزه جان و دل پاک
هر چند تن پلید با ماست

مولانا در جای دیگری امدن ماه روزه را تبریک می‏گوید و بر فراز بام می‏رود ، تا هلال ماه صیام را رؤیت کند و از ان سرمست گردد :

مبارک باد امد ماه روزه
رهت خوش باد ای همراه روزه
شدم بر بام تا مه را ببینم
که بودم من به جان دلخواه روزه
نظر کردم کلاه از سر بیفتاد
سرم را مست کرد ان شاه روزه

این شاعر ژرف اندیش و معنی گرا ، گاهی برای فرا رسیدن ماه رمضان ‏سراز پا نمی‏شناسد و ماه روزه را ماه معاشقه با محبوب هنگامه دلدادگی می‏داند که باید فرصت را مغتنم بداند و بیشتر به محبوب نزدیک شود :

مه روزه‏ اندر امد هله‏ای بت چو شکر
اگر بوسه‏ است تنها نه کنار و چیز دگر
چو عجوزه گشت گرایان سه روزه گشت خندان
دل نور گشت فربه تن موم گشت لاغر
رخ عاشقان مزعفر رخ جان و عقل احمر
منگر درون شیشه بنگر درون ساغر

وی گاهی هم عنصر روزه را کیمیای سلامتی جسم و روح می‏داند و هنرهای روزه را بر می‏شمارد :

بر بندد دهان از نان کآمد شکر روزه
دیدی هنر خوردن بنگر هنر روزه
گر روزه ضرر دارد ، صد گونه هنر دارد
سودای دگر دارد ، سودای سر روزه
باریک کند گردن ، ایمن کند از مردن
تخمه اثر خوردن ، مستی اثر روزه

ملای رومی روزه‏دار را مستعد دریافت اسرار حق می‏داند و آه و ناله او را اثر گذار می‏داند وی در غزلی  شخص روزه دار را به نی و سرنا تشبیه می‏کند که با شکم‏ خالی بهتر می‏نوازد و اوازش برای طلب معشوق ، گیراتر است :

ماه رمضان امد ای یار قمر سیما
بر بند سرسفره بگشای ره بالا
بر یاد لب دلبر خشکست لب مهتر
خوش با شکم خالی می‏نالد چون سرنا
خالی شو و خالی بر لب نابی نه
چون نی زدمش پرشو وانگاه شکر می‏خا

شاعران دیگر، هر چند کمتر چون مولوی مشتاقی خود را برای حلول رمضان ابراز می‏کنند ، اما اغاز ماه روزه راه فرصتی برای تزکیه نفس و تطهیر روح می‏دانند و اغلب بر این باورند که باید هوا و هوس و خواهش‏های نفسانی را برای مدتی بمیرانند در این ماه متفاوت باشند ، فروغی بسطامی می‏گوید :

رمضان امد و شد کار صرامی از دست
به درستی که دل نازک ساغر شکست
ماه رمضان است و مرا شربت هجران روزی
روز توبه سست و ترا نرگس جادو سرمست
قسمت من ز کارخانه عشق
داغ و دردی که ازحد افزون است
می‏ حرام خاصه در رمضان
جز بر ان لعل لب که میگون است

دراین میان لسان الغیب حافظ امدن ماه روزه را فرصتی برای نوشیدن می‏ناب عرفانی می‏داند ، شراب روحانی روزه از نظر حافظ هر وجود تهی از عشقی را عاشق می‏کند و موهبت یزدانی را به ارمغان می‏اورد :

زان می‏عشق کز او پخته شود خامی
گر چه ماه رمضان است بیاور جامی
روزها رفت که دست من مسکین نگرفت
زلف شمشاد قدی ساعد سیم اندامی
روزه هر چند که مهمان عزیز است ای دل
صحبتش موهبتی دان و شدن انعامی

شراب روحانی عشق از نظر لسان الغیب ، نه تنها روزه را باطل نمی‏کند ، بلکه نوشیدن ان برای روزه‏دار واقعی فرض و لازم است تا روزه واقعی منعقد شود

باز آی و دل تنگ مرا مونس جان باش
وین سوخته را محرم اسرار و نهان باش
زان باده که در میکده عشق فروشند
ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش

هلال عید رمضان برای حافظ گاهی نماد و سمبل نوشیدن می عشق است و عارف و سالک به ان طهارت می‏کند :

به اب روشن می عارفی طهارت کرد
علی الصباح که میخانه را زیارت کرد
همین که ساغر زرین خور نهان گردید
هلال عید به دور قدح اشارت کرد

سعدی ، اموزگار عشق و اخلاق ، رؤیت هلال ماه شوال را یک اسانی پس از سختی می‏داند و مانند همیشه هلال عید را بهانه‏ای برای پند و اندرز، و دعوت به صبر و بردباری می‏داند :

نگفتم روزه بسیاری نپاید
ریاضت بگذرد ، سختی براید
پس از دشواری اسانی است ناچار
ولیکن ادمی را صبر باید
رخ از ما تا به کی کند عید
هلال آنک به ابرو می‏نماید

شاعر شیراز مانند شاعران دیگر گاهی هلال ماه را به رخساره محبوب تشبیه می‏کند و از امدن عید و هلال ماه تصویری زیبا ارائه می‏دهد :

گفتم مگر به خواب ببینم خیال دوست
اینک علی الصباح نظر بر جمال دوست
مردم هلال عید بدیدند و پیش ما
عیدست و آنک ابروی همچون هلال دوست

مولوی هلال ماه شوال و عید رمضان را به مثابه وصال عاشق با معشوق می‏داند که پس از طی طریق و سلوک روزه ، عاشق به وصال محبوب دست یافته است و از همه موانع و مشکلات و مجاب‏ها عبور کرده است ، موانعی که با روزه گرفتن و ریاضت نفس مرتفع شده‏اند :

بگذشت مه روزه و عید امد و عید امد
بگذشت شب هجران معشوق پدید امد
ان صبح چون صادق شد ، عذرای تو وامق شد
معشوق تو عاشق شد ، شیخ تو مرید امد
شد جنگ و نظر امد ، شد زهر و شکر امد
شد سنگ و گهر امد ، شد قفل و کلید امد

مولانا در جایی دیگر ، روزه را برای لاغر کردن گاو فربه حرص ، ابزاری موثر می‏داند و تأکید می‏کند که اگر گاو حرص را با روزه لاغر کنی ، هلال ماه و عید را با فرخندگی رؤیت می‏کنی :

دو ماه پهلوی همدیگرند بر در عید
مه مصور یا رومه منور عید
چو هر دو سر به هم اورده‏اند در اسرار
هزار وسوسه افکنده‏اند در سر عید
تو گاو فربه حرصت را به روزه قربان کن
که تا بری به تبرک هلال لاغر عید

شاعران دیگر نیز هرکدام به فراخور ، هلال عید را مضمون شعر خود قرار داده‏اند و اغلب به منظور فرارسیدن عید روزه خوشحال هستند ، منوچهری دامغانی می‏گوید :

ماه رمضان رفت و مرا زرفتن او به
عید رمضان امد المنه لله
انکس که بود امدنی ، امده بهتر
و انکس که بود رفتنی او رفته بده به

اما هلال عید و یکسو شدن روزه از منظر خواجه بزرگ شیراز حکایت دیگری دارد ، حافظ چون دیگر موضوعات نگاه رندانه و ابهام امیزی به عید رمضان دارد ، دغدغه‏های اجتماعی و زهد ریاکارانه ، در مواجهه با رمضان نیز او را رها نمی‏کند و باده‏ نوشی را به روزه‏ای که توأم با نخوت و ریا باشد ، ترجیح می‏دهد و خدا را شاهدی بر ادعا معرفی می‏کند :

روزه یکسو شد و عید امد و دل‏ها برخواست
می ز خمخانه به جوش امد و می‏باید خواست
توبه زهد فروشان گران جان بگذشت
وقت رندی و طرب کردن رندان پیداست
باده‏ نوشی که در او روی و ریایی نبود
بهتر از زهد فروشی که در او روی و ریاست
ما نه رندان ریاییم و حریفان نفاق
ان که او عالم سرّ است بدین حال گواست

حافظ درجای دیگری شرط قبولی روزه را زیارت خاک میکده عشق می‏داند و نوعی خلوص نیت و داشتن عشق راستین به افریدگار را شرط پذیرش روزه ، پس از هلال عید می‏داند ، حافظ در این غزل روزه را امری فراتر از نخوردن و نیاشامیدن می‏داند :

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد
هلال عید به دور قدح اشارت کرد
ثواب روزه و حج قبول انکس بود
که خاک میکده عشق را زیارت کرد
مقام اصلی ما گوشه خرابات است
خداش خیر دهاد انکه این عمارت کرد
نماز در خم ان ابروان مهرابی
کسی کند که به خون جگر طهارت کرد

عبیدزاکانی روزه رمضان را فرصت تازه‏ای برای کامجویی از زندگی مادی می‏داند :

وقت ان است که دگر باره می نوش کنیم
روزه و وتر و تراویح فراموش کنیم
پایکوبان ز در صومعه بیرون اییم
دست با شاهد سرمست در اغوش کنیم

و در جای دیگر همین شاعر می‏گوید :

گذشته روزه و سرما ، رسید عید و بهار
کجاست ساقی ما بگو بیا و باده بیار
صباح عید بده ساغری که در رمضان
بسوختیم زتسبیح و زهد و استغفار

عبید گاهی هلال عید را فرصتی برای جبران مافات می‏داند و از عید رمضان به عید خجسته تعبیر می‏کند :

ساقی بیار باده و پرکن بیاد عید
در ده که هم به باده توان داد ، داد عید
بنمود عید چهرواند رو رسید باز
خرم وصال دلبر و خوش بامداد عید
عید خجسته روی به نظرگان نمود
جام هلال باز به میخوارگان نمود

هلال ماه عید روزه برای بسیاری از شاعران پارسی‏گوی ، علاوه بر پایان امدن ماه رمضان و عید مسلمانان ، مظهر زیبایی و دلربایی نیز بوده است ، از این رو بسیاری از شاعران ، رؤیت هلال را به معشوق و یا زیبایی معشوق را به هلال ماه تشبیه کرده‏اند ، زنده یاد شهریار می‏گوید :

اینهم از اب و اینه خواهش ماه کردنست
چون تو نه در مقابلی عکس تو پیش رونهیم

لطف بهار عارفان در تو نگاه کردنست
نو گل نازنین من تا تو نگاه می‌کنی

قول و غزل نوشتنم بیم گناه کردنست
ماه عباد تست و من با لب روزه دار ازین

سیف فرقانی نیز رخ معشوق را مانند هلال ماه می‏داند و از او می‏خواهد تا چهره بنماید و عیدی را برای خلق به ارمغان بیاورد :

هلال حسن به عید رخ تو یافت کمال
که هم صورت جمال جهانی و هم جهان جمال
ز روی پرده برافکن که خلق را عید است
هلال ابروی تو همچون غره شوال
محیط  لطف چو دریا مدام از موج است
میان دایره روی تو ز نقطه خال

رودکی شاعر بینا دل نیز رفتن ماه رمضان و هلال ماه عید را مجالی برای کامروایی می‏داند :

ای بر همه میزان جهان ‏یافته شاهی
می خور که بداندیش چنان شد که توخواهی
می خواه که بدخواه به کام دل تو گشت
وز بخت بد اندیش تو اورد تباهی
شد روزه و تسبیح و تراویح به یک جای
عید امد و امد می و معشوق و ملاهی

خواجوی کرمانی نیز هلال ماه را نوبت عشرت‏طلبی می‏داند و واعظ شهر را هم از امدن عید سرمست می‏بیند :

بگو نوبت نوروز و ساز و عید بساز
که رفت روزه و هنگام عید بازامد
بگیر جامه و جامم بده که واعظ شهر
قدح گرفت و زو عدو و عید باز امد

خواجو گاهی ممدوح خود را نیز در زیبایی به هلال ماه تشبیه می‏کند :

شاخ شمشاد است یا سرو سهی یا نارون
یا صنوبر یا بلای خلق یا بلای دوست
قامت خواجو است یا قوس قزح یا برج قوس
یا هلال عید یا ابروی چون طغرای دوست

محتشم کاشانی، هلال ماه شوال را یکی از سه عید مهم و نخستین عید مسلمانان می‏داند و شکل هلالی و قوس دار ماه را به کلید بهشت تشبیه می‏کند :

بر آصف سخی دل به ازل بود سه عید
چون عید او مبارک و فرخنده و سعید
عید نخست عید مه روزه که امده
شکل هلال او در فردوس را کلید

اوحدی کرمانی نیز تصویر هلال ماه نو را در زیبایی ، به خم ابروی ترکان تشبیه می‏کند :

شب قدر است و روز عید زلف و روی این ترکان
نمی‏باشد دل ما را شکیب از روی این ترکان
به چشم روزه‏داران از کنار بام هر شامی
هلال عید را می‏ماند خم ابروی این ترکان

اوحدی در جای دیگری روزه را فقط امساک و زبان بستن از اب و نان نمی‏داند ، وی معتقد است درد هجران عاشق از معشوق در عید رمضان سخت‏تر از روزه است :

سهل باشد روزه از ابی و نانی داشتن
روزه از روی چنان باشد عذابی داشتن
سوختم از روزه هجرانش ، اندر عید وصل
هم به می باید حریفان را شرابی داشتن

خاقانی شروانی نیز از شاعرانی است که هلال ماه را به روی محبوب تشبیه کرده ، ان را مشبه به برای یار و محبوب گرفته است :

عیدی است فتنه‏زا ز هلال معنبرش
دل کان هلال دید نشیند برابرش
آری چون فتنه عید کند شیفته شود
دیوانه هوا ز هلال معنبرش
من شیفته چو بحر و مسلسل چو ابراز آنک
هم عید و هم هلال بدیدم براخترش

 

شاعران پارسی گوی نسبت به سپری شدن ایام روزه و رؤیت هلال عید دغدغه و دلبستگی بیشتری داشته‏اند ، رؤیت هلال شوال موضعی جذاب و مضمون ساز برای شاعران بوده است ، برخی از شاعران ایرانی از پایان یافتن ماه رمضان اظهار نگرانی کرده، برخی از ایشان نیز اظهار مسرت نموده‏اند و فرا رسیدن ماه شوال را اغازی دوباره برای زندگی عادی خود دانسته‏اند ، سعدی شیرازی از جمله شاعران بزرگی است که در قصیده‏ای ، وداع جانسوزی با این ماه و ذکر و محفل قرآن می‏کند و از رفتن ماه رمضان نگران است :

برگ تحویل می‏کند رمضان  بار تودیع بر دل اخوان
بار نادیده سیر ، زود برفت  دیر نشست نازنین مهمان
غادر الحب حجة الاحباب  فارغ الخل ، عشرة الخلان
ماه فرخنده ، روی بر پیچید  و علیک الاسلام یا رمضان
الوداع  ای زمان طاعت و خیر  مجلس ذکر و محفل قران
مُهر فرمان ایزدی بر لب  نفس در بند و دیوان در زندان
تا دگر روزه با جهان اید  بس بگردد به گونه گونه جهان

سعدی با آه و افسوس ماه رمضان را بدرقه می‏کند ، اما شاعران دیگر، پایان امدن ماه روزه را با شادمانی توصیف می‏کنند